Θέμα 1: Εισαγωγή
Οι καταστάσεις ψυχικής υγείας στους/ις εφήβους/ες προκαλούν σημαντική ανησυχία και επηρεάζουν σημαντικό μέρος της εν λόγω ηλικιακής ομάδας. Η εφηβεία είναι μια περίοδος ραγδαίων σωματικών, συναισθηματικών και κοινωνικών αλλαγών, καθιστώντας τους εφήβους ιδιαίτερα ευάλωτους σε ποικίλες προκλήσεις ψυχικής υγείας. Η έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση των εν λόγω καταστάσεων είναι ζωτικής σημασίας για την ευημερία και την ανάπτυξη των εφήβων. Η εφηβεία αποτελεί μια μοναδική και διαμορφωτική περίοδο. Οι σωματικές, συναισθηματικές και κοινωνικές αλλαγές, συμπεριλαμβανομένης της έκθεσης σε συνθήκες φτώχειας, κακοποίησης ή βίας, μπορούν να καταστήσουν τους εφήβους ευάλωτους σε προβλήματα ψυχικής υγείας. Η προστασία των εφήβων από τις αντίξοες συνθήκες, η προώθηση της κοινωνικο-συναισθηματικής μάθησης και της ψυχολογικής ευημερίας καθώς και η εξασφάλιση της πρόσβασης σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας αποτελούν ζωτικής σημασίας για την υγεία και την ευημερία τους κατά τη διάρκεια της εφηβείας και της ενήλικης ζωής.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, εκτιμάται ότι 1 στους/ις 7 (14%) εφήβους/ες ηλικίας 10-19 ετών αντιμετωπίζει προβλήματα ψυχικής υγείας (1), τα οποία όμως παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ανεπίγνωστα και χωρίς θεραπεία.
Οι έφηβοι/ ες με προβλήματα ψυχικής υγείας παρουσιάζουν ιδιαίτερη ευαισθησία στον κοινωνικό αποκλεισμό, τις διακρίσεις, το στιγματισμό (που επηρεάζει την ετοιμότητα αναζήτησης βοήθειας), τις εκπαιδευτικές δυσκολίες, τις επικίνδυνες συμπεριφορές, τις σωματικές ασθένειες και την παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η εφηβεία αποτελεί μια κρίσιμη περίοδο ανάπτυξης κοινωνικών και συναισθηματικών συνηθειών σημαντικών για την ψυχική ευημερία. Αυτές περιλαμβάνουν την υιοθέτηση προτύπων υγιεινής συνήθειας ύπνου, την τακτική άσκηση, την ανάπτυξη δεξιοτήτων αντιμετώπισης, επίλυσης προβλημάτων και διαπροσωπικών δεξιοτήτων καθώς και την εκμάθηση της διαχείρισης των συναισθημάτων. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν τα προστατευτικά και υποστηρικτικά περιβάλλοντα της οικογένειας, του σχολείου και της ευρύτερης κοινότητας.
Η ψυχική υγεία επηρεάζεται από πολυάριθμους παράγοντες. Όσους περισσότερους παράγοντες κινδύνου αντιμετωπίζουν οι έφηβοι/ ες, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανές επιπτώσεις στην ψυχική τους υγεία. Οι παράγοντες που μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία στρες κατά την εφηβεία περιλαμβάνουν την έκθεση σε αντιξοότητες, την πίεση για συμμόρφωση με τους συνομηλίκους και τη διερεύνηση της ταυτότητας. Η επιρροή των μέσων ενημέρωσης και οι νόρμες των φύλων ενδέχεται να επιδεινώσουν τη διαφορά μεταξύ της ζώσας πραγματικότητας ενός εφήβου και των αντιλήψεών του ή των προσδοκιών του για το μέλλον. Άλλοι σημαντικοί προσδιοριστικοί παράγοντες περιλαμβάνουν την ποιότητα της οικογενειακής τους ζωής καθώς και τις σχέσεις με τους συνομηλίκους τους. Η βία (ιδίως η σεξουαλική βία και ο εκφοβισμός), η σκληρή γονική μέριμνα και τα σοβαρά και κοινωνικοοικονομικά προβλήματα αποτελούν αναγνωρισμένους κινδύνους για την ψυχική υγεία.
Μερικοί/ές έφηβοι/ες διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης ψυχικής υγείας λόγω των συνθηκών διαβίωσής τους, του στιγματισμού, των διακρίσεων ή του αποκλεισμού ή της έλλειψης πρόσβασης σε ποιοτική υποστήριξη και υπηρεσίες. Σε αυτά ανήκουν οι έφηβοι/ες που ζουν σε ανθρωπιστικές και εύθραυστες συνθήκες, οι έφηβοι/ες με χρόνιες ασθένειες, διαταραχή του φάσματος του αυτισμού, διανοητική αναπηρία ή άλλη νευρολογική πάθηση, οι έγκυες έφηβες, οι έφηβοι γονείς ή όσοι βρίσκονται σε πρόωρους ή αναγκαστικούς γάμους, τα ορφανά και οι έφηβοι/ες από μειονοτικές εθνοτικές ή σεξουαλικές ομάδες ή άλλες ομάδες που υφίστανται διακρίσεις.
Άγχος
Όπως συμβαίνει με τα συμπτώματα άγχους, οι θεραπευτικές συστάσεις κατά του άγχους σε πάσχοντες εφήβους διαφέρουν ελάχιστα από εκείνες που συνταγογραφούνται για τους ενήλικες. Καθώς ο εγκέφαλος των εφήβων αναπτύσσεται ακόμη, είναι προτιμότερο να αποφεύγονται τα φάρμακα κάθε φορά που επιτρέπεται και να γίνεται προσπάθεια εξ αρχής με μη φαρμακευτικές τεχνικές για την αντιμετώπιση του άγχους, όπως:
Η άσκηση είναι η πιο σημαντική δραστηριότητα που μπορεί ένας έφηβος/ η να κάνει. Πολλοί/ ες έφηβοι/ ες θεωρούν την ιδέα της άσκησης ανόητη, καθώς η γυμναστική δεν αποτελεί ακριβώς πρόβλημα των εφήβων. Όμως η άσκηση προσφέρει περισσότερα εκτός από την ανάπτυξη των μυών. Επίσης, απελευθερώνει χημικές ουσίες στον εγκέφαλο που βελτιώνουν τη διάθεση και τη χαλάρωση και κουράζει τους μύες ώστε να μειωθούν τα συμπτώματα άγχους. Αποτελεί ένα από τα πλέον πολύτιμα εργαλεία καταπολέμησης του άγχους που μπορεί να εντάξει ένα άτομο στη ζωή του.
Ένα υγιές σώμα αποτελεί συχνά το κλειδί για ένα υγιέστερο μυαλό. Μια υγιής καρδιά, υγιείς πνεύμονες και υγιείς μύες μειώνουν την πίεση που προκαλεί το άγχος στο σώμα και επιτρέπουν στον/ ην έφηβο/ η να συμμετέχει ευχάριστα σε υγιείς δραστηριότητες αναψυχής που ανακουφίζουν από το άγχος, όπως το τρέξιμο, η ποδηλασία, η πεζοπορία ή το κολύμπι. Επιπλέον, ένα υγιές σώμα βελτιώνει την αυτοεικόνα, η οποία αποτελεί εξαιρετικά ευαίσθητο ζήτημα κατά τη διάρκεια της εφηβείας.
Ενημερώνοντας έναν/ μία έφηβο/η ότι αξίζει και ότι μπορεί να κάνει ό,τι αποφασίσει, θα τον βοηθήσει να διατηρήσει την αίσθηση της αξίας του ως άτομο όταν οι εναλλαγές της διάθεσης και το εφηβικό δράμα τον καταβάλλουν. Ακόμη και όταν κάνουν κάτι ανόητο λόγω έλλειψης κρίσης, θα ήταν καλό να υποστηρίζονται όσο το δυνατόν περισσότερο.
Ακόμα και όταν οι επιθυμίες και τα όνειρα ενός εφήβου φαντάζουν αδόκιμα ή υπερβολικά, να θυμάστε ότι τα κέντρα λογικής και κρίσης του εγκεφάλου τους δεν έχουν ακόμα αναπτυχθεί. Είναι πιθανότερο να θέλουν να κάνουν το αντίθετο από αυτό που λέτε, παρά να ακολουθήσουν κάτι που τυχαία εγκρίνετε. Η εν λόγω στάση θα περιορίσει το στρες των εφήβων κάνοντάς τους να αισθάνονται ότι έχουν κάποιον στο πλευρό τους και θα περιορίσει επίσης την ένταση που υφίστανται οι οικογενειακές σχέσεις.
Ο διαλογισμός αποτελεί έναν πολύ καλό τρόπο για να διαθέτουν οι έφηβοι/ ες χρόνο για τον εαυτό τους και επίσης μια μέθοδο που τους διδάσκει να πειθαρχούν το μυαλό και το σώμα τους ώστε να εργάζονται υπέρ και όχι εναντίον τους. Μαθαίνοντας τεχνικές ελεγχόμενης αναπνοής και τρόπους χαλάρωσης του μυαλού τους, θα τους βοηθήσουν να αντιμετωπίσουν όλα τα στρες που αντιμετωπίζουν καθημερινά και θα τους προσφέρουν μια μέθοδο διαφυγής από την πραγματικότητα χωρίς ναρκωτικά και κινδύνους.
Μια καλή ιδέα είναι η εύρεση μιας λέσχης ακόμα και για τους εφήβους που δεν αισθάνονται τόσο άνετα σε κοινωνικές καταστάσεις. Οι λέσχες επιτρέπουν στους εφήβους να ασχοληθούν με δραστηριότητες που τους ενθουσιάζουν, με ανθρώπους που μοιράζονται τα ίδια ενδιαφέροντα, χωρίς να τους αναγκάζουν να αφομοιωθούν για να ενταχθούν κοινωνικά και να αποκτήσουν φίλους. Έχοντας ανθρώπους να μιλήσουν και δραστηριότητες να κάνουν, είτε πρόκειται για πλέξιμο, διάβασμα, σκάκι ή προστασία των δικαιωμάτων των ζώων, αποτελεί έναν αξιόπιστο τρόπο για την εκτόνωση του στρες και την προώθηση της θετικότητας και του σκοπού.
Τα βιβλία αυτοβελτίωσης αποτελούν έναν πιο ιδιωτικό τρόπο αναζήτησης βοήθειας, ενώ οι ομάδες προσφέρουν υποστήριξη από ομοτίμους που αντιμετωπίζουν παρόμοιες προκλήσεις. Οι εν λόγω τύποι πόρων μπορούν να παράσχουν σε έναν/ μία έφηβο/η συμβουλές και φιλοσοφίες που θα τον βοηθήσουν να αντιμετωπίσει καλύτερα τα συμπτώματα άγχους και να αποτρέψει το άγχος από τον έλεγχο της ζωής του.
- Ασκήσεις βαθιάς αναπνοής: Εξασκηθείτε σε τεχνικές βαθιάς αναπνοής όταν νιώθετε άγχος. Εισπνεύστε αργά από τη μύτη σας μέχρι να μετρήσετε τέσσερις φορές, κρατήστε την αναπνοή σας μέχρι να μετρήσετε τέσσερις φορές και εκπνεύστε αργά από το στόμα σας μέχρι να μετρήσετε τέσσερις φορές.
- Τακτική άσκηση: Ασχοληθείτε τακτικά με τη σωματική δραστηριότητα. Η άσκηση απελευθερώνει ενδορφίνες, οι οποίες μπορούν να βοηθήσουν στη βελτίωση της διάθεσής σας και τη μείωση του άγχους.
- Ισορροπημένη διατροφή: Διατηρήστε μια ισορροπημένη διατροφή. Αποφύγετε την υπερβολική καφεΐνη και τη ζάχαρη, καθώς μπορούν να επιδεινώσουν τα συμπτώματα άγχους. Προτιμήστε τρόφιμα ολικής αλέσεως, όπως φρούτα, λαχανικά, άπαχες πρωτεΐνες και δημητριακά ολικής αλέσεως.
- Επαρκής ύπνος: Βεβαιωθείτε ότι κοιμάστε επαρκώς. Καθιερώστε μια ρουτίνα ύπνου και προσπαθήστε να τηρείτε ένα σταθερό πρόγραμμα ύπνου.
- Ενσυνειδητότητα και διαλογισμός: Εξασκηθείτε στην ενσυνειδητότητα ή το διαλογισμό για να ηρεμήσετε το μυαλό σας και να μειώσετε το άγχος. Υπάρχουν πολλές εφαρμογές και διαδικτυακοί πόροι που είναι διαθέσιμοι για να σας καθοδηγήσουν.
- Περιορίστε την έκθεση σε στρεσογόνους παράγοντες: Εντοπίστε και περιορίστε την έκθεση σε εκλυτικούς ή στρεσογόνους παράγοντες, είτε πρόκειται για καταστάσεις, ανθρώπους ή δραστηριότητες που τείνουν να αυξάνουν το άγχος σας.
- Διαχείριση του χρόνου: Αναπτύξτε δεξιότητες καλής διαχείρισης του χρόνου. Με τον τρόπο αυτό μπορείτε να νιώσετε ότι έχετε περισσότερο τον έλεγχο και να μειώσετε το αίσθημα της καταπίεσης.
- Χωρίστε τις εργασίες σε μικρότερα βήματα: Όταν έρχεστε αντιμέτωποι με ένα μεγάλο έργο, χωρίστε το σε μικρότερα, διαχειρίσιμα βήματα. Με τον τρόπο αυτό μπορείτε να το νιώσετε λιγότερο αγχωτικό.
- Αναζητήστε κοινωνική υποστήριξη: Μιλήστε σε κάποιον που εμπιστεύεστε για τα συναισθήματά σας. Εάν πρόκειται για έναν/ μία φίλο/η, ένα μέλος της οικογένειας ή έναν/ μία επαγγελματία ψυχικής υγείας, είναι πολύ χρήσιμο να μοιραστείτε τις σκέψεις σας.
- Κρατήστε σημειώσεις σε ημερολόγιο: Εξετάστε το ενδεχόμενο να κρατάτε σημειώσεις σε ημερολόγιο προκειμένου να εκφράζετε τα συναισθήματά σας. Η συγγραφή μπορεί να αποτελέσει έναν θεραπευτικό τρόπο επεξεργασίας και κατανόησης των συναισθημάτων σας.
- Αντιμετωπίστε τις αρνητικές σκέψεις: Εξασκηθείτε στη γνωστική αναδιάρθρωση. Κάθε φορά που πιάνετε τον εαυτό σας να κάνει αρνητικές ή καταστροφικές σκέψεις, προσπαθήστε να τις αμφισβητήσετε και να τις επαναδιατυπώσετε με πιο ρεαλιστικό και θετικό τρόπο.
- Αυτοφροντίδα: Βρείτε χρόνο, κάνοντας δραστηριότητες που σας ευχαριστούν. Η ενασχόληση με χόμπι και πρακτικές αυτοφροντίδας μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της συνολικής σας ευημερίας.
- Αποφύγετε την τελειομανία: Κατανοήστε ότι είναι φυσιολογικό να μην είστε τέλειοι. Θέστε ρεαλιστικές προσδοκίες στον εαυτό σας και αναγνωρίστε τα επιτεύγματά σας, όσο μικρά κι αν είναι.
- Επαγγελματική βοήθεια: Σε περίπτωση που το άγχος επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή σας ζωή, σκεφτείτε να ζητήσετε βοήθεια από έναν/ μία επαγγελματία ψυχικής υγείας. Μπορούν να σας παρέχουν πρόσθετα εργαλεία και υποστήριξη.
- Εξασκηθείτε στην υπομονή: Δείξτε υπομονή με τον εαυτό σας και αναγνωρίστε τις προσπάθειές σας
Κατάθλιψη
Τα συμπτώματα κατάθλιψης μπορεί να ποικίλλουν ως προς τη σοβαρότητα, αλλά οι αλλαγές στα συναισθήματα και τη συμπεριφορά του εφήβου σας ενδέχεται να περιλαμβάνουν τα ακόλουθα παραδείγματα.
Ίσως είναι δύσκολο να ξεχωρίσετε τη διαφορά μεταξύ των σκαμπανεβασμάτων που είναι απλώς μέρος της εφηβικής ζωής και της εφηβικής κατάθλιψης. Μιλήστε με τον/ την έφηβο/ ή σας.
Προσπαθήστε να διαπιστώσετε αν φαίνεται ικανός να διαχειριστεί τα δύσκολα συναισθήματα ή αν η ζωή του φαίνεται καταπιεστική.
Εξηγήστε την κατάθλιψη στον/ ην έφηβο/ η
Η σύγκριση της κατάθλιψης με μια σωματική ασθένεια, όπως ο διαβήτης, θα βοηθήσει τον/ την έφηβο/ η να αντιληφθεί την κατάθλιψη ως ασθένεια, να κατανοήσει τα συμπτώματά του, να αντιληφθεί τη σημασία της θεραπείας και να μην αισθάνεται μόνος ή μη φυσιολογικός. Τα μεγαλύτερα παιδιά και οι έφηβοι/ες είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι όταν αισθάνονται διαφορετικοί ή παράταιροι. Μιλήστε με το παιδί σας και ενθαρρύνετέ το να θέτει ερωτήσεις.
Για παράδειγμα: «Η κατάθλιψη είναι μια ψυχική ασθένεια. Μοιάζει με τη γρίπη και άλλες ασθένειες δεδομένου ότι μπορεί να σε κάνει να νιώθεις κουρασμένος ή να έχεις πονοκέφαλο. Επίσης, μπορεί να επηρεάσει τη διάθεση και τα συναισθήματά σας. Ενδέχεται να σας κάνει να νιώθετε θλίψη, μοναξιά, απογοήτευση, θυμό ή φόβο.»
Ο έφηβός σας είναι πιο πιθανό να συμμορφωθεί με τη θεραπεία εάν συμμετέχει στις αποφάσεις για τη θεραπεία, εάν καταλαβαίνει τον σκοπό της θεραπείας και εάν γνωρίζει τις επιπτώσεις της. Φυσικά, δεν είναι πάντα εφικτό να αφήνετε το παιδί σας να προγραμματίζει μόνο του τη θεραπεία του, αλλά αν το αφήσετε να παίρνει μικρές αποφάσεις (όπως ο καθορισμός του επόμενου ραντεβού) μπορεί να το βοηθήσει να νιώσει ότι ελέγχει την κατάσταση καλύτερα.
Για παράδειγμα: «Πρέπει να παίρνεις τα φάρμακά σου κάθε μέρα και να πηγαίνεις στη θεραπεία μια φορά την εβδομάδα για να νιώθεις καλύτερα. Μπορείτε να συζητήσετε ιδιαιτέρως με τον/ την θεραπευτή/ τριά σας για όσα αισθάνεστε. Το φάρμακό σας ενδέχεται να σας κάνει να αισθάνεστε κουρασμένοι ή να ζαλίζεστε, αλλά αυτό θα υποχωρήσει σύντομα. Αυτός είναι ο λόγος που θα επισκέπτεστε το/ τη γιατρό μία φορά το μήνα. Θα σας ρωτήσουν για την αίσθηση που σας προκαλεί το φάρμακο και θα βεβαιωθούν ότι σας βοηθάει.»
Η κατάθλιψη μπορεί να κάνει τους/ τις εφήβους/ ες να αποτραβηχτούν από τους/ τις φίλους/ ες και την οικογένεια, με συνέπεια να αυξάνονται τα συναισθήματα θλίψης, μοναξιάς και απομόνωσης. Οι υποστηρικτικές σχέσεις είναι απαραίτητες για τους ανθρώπους όλων των ηλικιών, αλλά είναι ιδιαίτερα σημαντικές για τα παιδιά με κατάθλιψη που ήδη αισθάνονται μοναξιά ή απομόνωση.
Έχοντας έστω και έναν/ μία φίλο/η ή υποστηρικτικό/ ή ενήλικα για να μιλήσετε μπορεί να ωφελήσει σημαντικά το παιδί σας. Δηλώστε την υποστήριξη και τη διαθεσιμότητά σας και ενθαρρύνετε το παιδί σας να επικοινωνήσει ή να επανασυνδεθεί με φίλους/ ες και να μοιραστεί τα συναισθήματά του.
Για παράδειγμα: «Είμαι πάντα εδώ για να σου μιλήσω για οτιδήποτε προκύψει. Επίσης, η συζήτηση με τους φίλους σας μπορεί να βοηθήσει. Είναι σημαντικό να έχεις υποστηρικτικούς και ενθαρρυντικούς ανθρώπους στους οποίους μπορείς να στηριχτείς. Η συζήτηση για τα συναισθήματά σας μπορεί να διευκολύνει λίγο τις δύσκολες στιγμές. Σε ποιον από τους φίλους σου πιστεύεις ότι μπορείς να μιλήσεις.»
Τα μεγαλύτερα παιδιά μπορεί να είναι εξοικειωμένα με τον κοινωνικό στιγματισμό της ψυχικής ασθένειας ή να έχουν ακούσει άλλους/ ες να μιλούν υποτιμητικά για τους ανθρώπους που θα νοσήσουν από ψυχική ασθένεια. Εξετάστε το ενδεχόμενο να το αντιμετωπίσετε αυτό με το παιδί σας, προκειμένου να μη νιώθει ότι πρέπει να κρύβεται ή να ντρέπεται για τη διάγνωση της κατάθλιψής του.
Υπενθυμίστε στο παιδί σας ότι οι άνθρωποι μπορεί να μην κατανοούν ή να είναι παραπληροφορημένοι, αυτό όμως, δεν συνιστά λόγο να νιώθει αμηχανία ή ντροπή. Επίσης, οι έφηβοι/ ες θα πρέπει να γνωρίζουν ότι εναπόκειται στους/ ις ίδιους/ ες να ενημερώσουν τους ανθρώπους για τη διάγνωσή τους, ωστόσο δεν είναι κάτι που πρέπει να κρύψουν.